۳۵ سلول به سمت سلول مشخص‌شده است ۱۷
شکل ۳-۵- تصویر ماهواره لندست ۸ تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۹۳ منطقه موردمطالعه ۱۹
شکل ۳-۶- نقاط نمونه اطلاعات زمینی تولیدشده به‌صورت تصادفی- سیستماتیک در منطقه موردمطالعه ۲۲
شکل ۳-۷- موقعیت و پراکنش نقاط اندازهگیری (چاه آب) کیفیت و سطح آب در منطقه موردمطالعه ۲۵
۳-۳- برآورد اوزان عوامل مؤثر بر مکان‌یابی تغذیه آبهای زیرزمینی ۲۵
شکل ۳-۸- سلسه‌مراتبی معیارهای و زیرمعیارهای مؤثر بر مکانیابی تغذیه آبهای زیرزمینی ۲۶
شکل ۳-۹- ماتریس مقایسه زوجی در حالت قضاوت‌های شخصی ۲۶
شکل ۴-۱- نقشه طبقات شیب دشت خوی ۳۳
شکل ۴-۲- نقشه ارتفاع (DEM) دشت خوی ۳۴
شکل ۴-۳- نقشه جهت جریان (Flow Direction) دشت خوی ۳۵
شکل ۴-۵- نقشه انباشت جریان (Flow Accumulation) دشت خوی ۳۵
شکل ۴-۶- نقشه رتبهبندی آبراههها در دشت خوی ۳۶
شکل ۴-۷- نقشه عمق آب زیرزمینی در دشت خوی ۳۷
شکل ۴-۸- نقشه عمق آب زیرزمینی در دشت خوی ۳۸
شکل ۴-۹- نقشه واحدهای زمینشناسی در دشت خوی ۴۰
شکل ۴-۱۰- نقشه طبقات کاربری اراضی/پوشش زمین دشت خوی ۴۱
شکل ۴-۱۱- اولویتبندی و اوزان عوامل مؤثر بر تغذیه آب زیرزمینی با نظر کارشناسان آبخیزداری به روش AHP در نرم افزار Expert Choice ۴۴
شکل ۴-۱۲- اولویت بندی و اوزان عوامل مؤثر بر تغذیه آب زیرزمینی با نظر کارشناسان آبیاری به روش AHP در نرم افزار Expert Choice ۴۴
شکل ۴-۱۳- اولویت بندی و اوزان عوامل مؤثر بر تغذیه آب زیرزمینی با نظر کارشناسان زمینشناسی به روش AHP در نرم افزار Expert Choice ۴۵

عنوان صفحه
شکل ۴-۱۴- نقشه های وزنی عامل شیب در دیدگاه های مختلف کارشناسی به ترتیب از راست به چپ: زمین شناسی، آبیاری و آبخیزداری ۴۸
شکل ۴-۱۵- نقشه های وزنی عامل کیفت آب در دیدگاه های مختلف کارشناسی به ترتیب از راست به چپ: زمین شناسی، آبیاری و آبخیزداری ۴۸
شکل ۴-۱۶- نقشه های وزنی عامل عمق آب زیرزمینی در دیدگاه های مختلف کارشناسی به ترتیب از راست به چپ: زمین شناسی، آبیاری و آبخیزداری ۴۹
شکل ۴-۱۷- نقشه های وزنی عامل واحدهای زمین شناسی در دیدگاه های مختلف کارشناسی به ترتیب از راست به چپ: زمین شناسی، آبیاری و آبخیزداری ۴۹
شکل ۴-۱۸- نقشۀ اولیه پهنه بندی مناطق تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی در دیدگاه آبخیزداری ۵۰
شکل ۴-۱۹- نقشۀ اولیه پهنه بندی مناطق تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی در دیدگاه آبیاری ۵۱
شکل ۴-۲۰- نقشۀ اولیه پهنه بندی مناطق تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی در دیدگاه زمین شناسی ۵۱
شکل ۴-۲۱- نقشۀ محدودیت انجام عملیات تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی ۵۳
شکل ۴-۲۲- پهنه بندی تغذیه مصنوعی در دیدگاه کارشناسان آبخیزداری ۵۴
شکل ۴-۲۳- پهنه بندی تغذیه مصنوعی در دیدگاه کارشناسان آبیاری ۵۵
شکل ۴-۲۴- پهنه بندی تغذیه مصنوعی در دیدگاه کارشناسان زمین شناسی ۵۶
شکل ۴-۲۵- مناطق مناسب برای اجرای عملیات تغذیه مصنوعی از دیدگاه کارشناسان آبخیزداری ۵۸
شکل ۴-۲۶- مناطق مناسب برای اجرای عملیات تغذیه مصنوعی از دیدگاه کارشناسان آبیاری ۵۹
شکل ۴-۲۷- مناطق مناسب برای اجرای عملیات تغذیه مصنوعی از دیدگاه کارشناسان زمین شناسی ۶۰
شکل ۴-۲۸- تلفیق پهنه های مختلف تغذیه مصنوعی در دیدگاه های مختلف کارشناسی در دشت خوی ۶۲

فصل اول: مقدمه

همزمان با افزایش جمعیت نیاز به آب سالم و قابل شرب روند صعودی داشته و از سویی منابع آب سطحی نیز با مسئله آلودگی و تغییرات حجمی در طول زمان روبرو هستند، درنتیجه نگاه برنامهریزان به‌سوی منابع آبهای زیرزمینی که منابع حیاتی آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک محسوب میشوند، سوق یافته است. منابع آب زیرزمینی بعد از یخچالها و پهنههای یخی، بزرگترین ذخیره آب شیرین زمین را تشکیل میدهند و یکی از منابع مهم تأمین آب شیرین انسان هستند (Freeze & Cherry, 1979). لزوم شناخت و بهرهبرداری بهینه از آبهای زیرزمینی ازآنجا ناشی میشود که این منابع ۹۹% از کل آبهای شیرین قابل‌دسترس را تشکیل میدهند (کوثر، ۱۳۶۴). علاوه بر این در بسیاری از کشورهای واقع در نواحی خشک و نیمه‌خشک بیش از ۸۰% منابع آب مورداستفاده را تشکیل میدهند (صداقت، ۱۳۷۲).
در سالهای اخیر با افزایش روزافزون جمعیت، توسعه صنعت، رشد شهرنشینی و به‌تبع آن افزایش تقاضا به مواد غذایی، بهرهبرداری از منابع آب چندین برابر بیشتر از گذشته است به‌طوری‌که میزان بهرهکشی و مصرف آبهای زیرزمینی بیشتر از میزان تغذیه این منابع شده است، به‌عبارت‌دیگر ورودی سیستم آب زیرزمینی از خروجی آن کمتر شده و سیستم با بیلان منفی دارای پس‌خوراند مثبت و در حال اضمحلال است؛ بنابراین شناسایی و تعیین مناسبترین مکان جهت این مهم از اهمیت به سزایی برخوردار است. مدیریت منابع آب مجموعهای از اقدامات متعدد مدیریتی است که باهدف بهرهبرداری بهینه از منابع آب و کاهش خسارت اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی صورت میگیرد.
کشور ایران به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و ناهمواریهای بسیار پراکنده و شرایط اقلیمی و وضعیت ریزشهای جوی، از مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان به شمار میرود. ولی همین مقدار بارندگی نیز پراکنش زمانی و مکانی مناسبی ندارد. به‌طوری‌که یک‌سوم بارندگی در بیش از نیمی از کشور (در کویر مرکزی) و یک‌سوم در سطحی حدود ۱۰% از مساحت کل کشور و یک‌سوم بقیه در سایر نقاط نازل میشود (اصغر پور، ۱۳۸۳). بدین لحاظ محدودیت منابع آب از دیرباز موردتوجه ایرانیان بوده است. با توجه به اینکه آبهای زیرزمینی ۹۹% از کل آب شیرین قابل‌استفاده را تشکیل میدهند (اکبرپور، ۱۳۸۸) و از طرفی هم بسیاری از مناطق کشورمان ازنظر اقلیم جزو اقلیم خشک میباشند، بخش بزرگی از تأمین آب خود را از منابع زیرزمینی تأمین میکنند. تخلیه آب زیرزمینی و عدم جایگزین شدن آب این منابع یکی از بزرگ‌ترین مشکلاتی است که جوامع بشری مخصوصاً کشورمان با آن روبرو است.
یکی از شیوههای برطرف نمودن چالشهای مرتبط با تراز منفی آبهای زیرزمینی، مطالعه و اجرای پروژههای تغذیه مصنوعی در حوزههایی است که از این بابت با مشکل مواجه شدهاند. تغذیه مصنوعی آبخوانها یکی از روشهایی است که میتواند بخشی از آب خارج‌شده از زیرزمین را جایگزین نماید. تغذیه مصنوعی عبارت است از اضافه شدن آب به منابع آب زیرزمینی (سلطانی و عابدی، ۱۳۸۹) و یا واردکردن آب به یک سازند نفوذپذیر باهدف تغذیه سفره آب زیرزمینی و به‌منظور استفاده مجدد از آن با رژیم و کیفیتی متفاوت که به‌وسیله ایجاد تأسیسات اضافی یا تغییراتی در شرایط طبیعی منطقه ایجاد میشود (حبیبی و همکاران، ۱۳۹۱). منظور از این تعریف اضافه شدن هر آبی به آبخوان بدون در نظر گرفتن اصل و منشأ آن است.
به‌منظور مدل‌سازی و مدیریت منابع آب، تعیین تغذیه خالص آب زیرزمینی امری ضروری به شمار میرود. استفاده از آبهای زیرزمینی برای گسترش مناطق شهری، صنعتی و کشاورزی به‌خصوص در مناطق خشک و نیمه‌خشک، اهمیت زیادی دارد (Xu & Beekman, 2003؛ De Vries & Simmers, 2002). تغذیه آبهای زیرزمینی به‌عنوان قسمت مهمی از چرخه هیدرولوژی محسوب میشود. تغذیه میتواند به‌صورت مستقیم با پخش آب در گودالهای وسیع و هدایت آب در چاههای تزریق یا به‌صورت غیرمستقیم از فعالیتهای انسان مانند آبیاری اراضی صورت گیرد. استفاده از مدلهای کامپیوتری و ریاضی، مدیریت منابع آب زیرزمین و سطحی و انتقال آلودگی به منابع آب زیرزمینی مستلزم فهم و درک درست از مفهوم تغذیه است (Neff et al., 2006).
مسائل تصمیم‌گیری مدیریت منابع آب به دلیل وجود معیارها، شاخصهای متعدد تصمیمگیری، مسائل پیچیدهای هستند. برای دستیابی به یک هدف مشخص راه‌حل‌های متعددی وجود دارد که هریک ارجحیتهای متفاوتی را برای مسائل مختلف همچون زیست‌محیطی، اجتماعی، سیاسی و سازمانی تأمین مینمایند. این الزامات طبعاً موجب استفاده از روشهای تصمیمگیری چندمعیاره (MCDM1) میشود که هدف آن انتخاب بهترین جواب از بین راه‌حل‌های مختلف است.
روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP2) بهعنوان فن تصمیمگیری چندمعیاره (سیستم تصمیم‌یار) در زمینههای مکانیابی کاربرد فراوانی دارد. با توجه به مشکلات مربوط به فرآیند تصمیمگیری بر اساس معیارهای چندگانه میتوان گفت که فرآیند تصمیمگیری، ساده نبوده و به علت عدم وجود استاندارد از سرعت و دقت تصمیمگیری به مقدار زیادی کاسته میشود. این امر باعث میشود که فرآیند تصمیمگیری به مقدار زیادی به فرد تصمیم‌گیرنده بستگی داشته باشد. برای رفع این مشکل و یا حداقل کردن آثار جانبی آن، روشهای تصمیمگیری چندمعیاره (MCDM) طراحی‌شده‌اند. فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) یکی از جامعترین سامانه‌های طراحی‌شده برای تصمیمگیری است. این فن امکان فرموله کردن مسئله را به‌صورت سلسله مراتبی فراهم میکند و همچنین امکان در نظر گرفتن معیارهای مختلف کمی و کیفی را در مسئله دارد. در این روش، گزینههای مختلف را در تصمیمگیری دخالت داده و امکان تحلیل حساسیت روی معیارها و زیرمعیارها وجود دارد. همچنین برمبنای مقایسه زوجی استوار بوده و همین موضوع باعث تسهیل در قضاوت و محاسبات میشود. در این روش میتوان میزان سازگاری و ناسازگاری تصمیم را محاسبه کرد که از مزایای انحصاری این فن در بین روش‌های مختلف تصمیمگیری چندمعیاره میباشد. فرایند تحلیل به‌گونه‌ای طراحی‌شده که با ذهن و طبیعت بشری مطابقت دارد (قدسی پور، ۱۳۸۹).
تغذیه مصنوعی به چندین روش میتواند صورت بگیرد، در تقسیمبندی که توسط اسکانلون۳ و همکاران در سال ۲۰۰۲ برای کمی کردن تغذیه انجام شد، تغذیه به‌صورت مطالعات سطحی، مطالعات نواحی اشباع و مطالعات مناطق غیراشباع طبقهبندی شد (Xu & Beekman, 2003؛ Scanlon et al., 2002)، همچنین بلدچی و همکاران (۱۳۸۹) روشهای تغذیه مصنوعی را به سه روش سطحی (استخرهای مخصوص، فارر، بستر رودخانه، پخش سیلاب، آبیاری یخ آب، دگار، تورکینست، سد زیرزمینی و پیتینگ)، تغذیه به‌وسیله چاه و تغذیه القایی یا تغذیه به وسیله پایین آوردن سطح آب زیرزمینی تقسیمبندی کردهاند. بهرهبرداری هرچه بهتر از منابع آب مستلزم تعیین محل مناسب برای اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی است. برای مکانیابی پروژههای تغذیه مصنوعی باید مطالعات خاصی انجام گیرد. این مطالعات شامل مطالعات توپوگرافی، هیدرولوژی، هیدروژئولوژی، زمین‌شناسی، اقتصادی- اجتماعی و پوشش گیاهی میباشد.
مهم‌ترین مسئله در توسعه و احداث پروژههای تغذیه مصنوعی پیچیدگی تعیین مکان مناسب آن میباشد. پارامترهای زیادی شامل: شیب، نفوذپذیری، جنس سازند، زمین‌شناسی، ضخامت آبرفت،

Leave a Comment