مناطق برنج گذشته از اهمیت اقتصادی که دارا میباشد، به لحاظ آنکه میتواند در خاکهای شور و نمکزده کشت شود، در روند اصلاحی این خاکها نقش مهمی را ایفا میکند (نورمحمدی و همکاران، ١٣٨٩).
نخستین اقداماتی که در پایان قرن نوزدهم در استرالیا برای برنجکاری دیم به عمل آمده با شکست مواجه شد. بعدها شالیکاری نقش عمدهای در عمران و آبادانی این مناطق ایفا میکرد. شرایط اقلیمی حاد نیز به ایجاد گونههای خاصی از برنج از قبیل برنج کوهستانی یا برنج نشاشده در آبهای عمیق انجامید. در اثر دخالت عوامل انسانی و انتخاب محیطی، انواع مختلفی که در برابر شوری آب یا قلیاییبودن آن یا سردی هوا در شب مقاوم بود به تدریج به وجود آمد. انواع متعدد برنج که بدین ترتیب بدست آمده به منزلهی گنجینه ژنتیکی ارزشمندی از ژرمپلاسم بود که باید با برنامه اصلاح نژاد فعلی و آینده، حفظ شود (نورمحمدی و همکاران، ١٣٨٩). در آفریقا برنج غذای اصلی مردم گینهبیسائو، گینه، ساحلعاج، لیبریا، سنگال و سیرالئون بوده و جایگزین غلات دیگری همچون سورگوم، ارزن و ذرت شده است. بنابراین افزایش تقاضا برای آن وجود دارد. این افزایش تقاضا همراه با افزایش جمعیت بوده و میزان تولید جوابگوی نیاز مردم نیست .(Seck et al., 2010)
بهترین منطقه رشد برنج بین ٤٥ درجه عرض جغرافیایی شمالی و ٤٠ درجه عرض جغرافیایی جنوبی است. برنج در دمای بالا و رطوبت بالا رشد بهتری دارد. درجه حرارت مطلوب 20 درجه سانتیگراد در طول دوره رشد مورد نیاز است .(Wasim, 2002)
در روسیه برنج با توجه به گسترش روشهای پیشرفته آبیاری اتوماتیک به طور اصولی و علمی توسعه یافته است. عملکرد برنج به ٤-٥/٣ تن در هکتار رسیده است. در گذشته هزینه کارگر تنها هزینه تولید بود. هزینههای کنترل شیمیایی بیماریها، آفات و علفهای هرز منجر به افزایش عملکرد به ٨/٤-٣/٤ تن در هکتار و کاهش مصرف نیروی کار به ١٢٠-٦٠ نفر ساعت در هکتار شد. اما استفاده از آفتکشها و سموم، خطرات زیستمحیطی زیادی دارد. جهت بهبود رشد برنج، باید به طور کامل از کاربرد آفتکشها بوسیلهی هواپیما جلوگیری و از روشهایی مانند استفاده از ارقام مقاوم به آفات و بیماریها استفاده شود (Tchebotaryov et al., 2004).
طبق آخرین گزارشهای سازمان خواروبار جهانی بر اساس جداول سال ٢٠١٣، تولید برنج از سال٢٠١٢ فقط ١/١% رشد کرده است و از ٥ میلیون تن به ٨/٧ میلیون تن، افزایش یافته که برای کشورهای اصلی تولیدکننده یعنی چین، پاکستان و فیلیپین نگرانکننده است. پیشبینی فائو از تجارت برنج در این سال ٥/٣٧ میلیون تن میباشد. ایران و آفریقای جنوبی به عنوان واردکننده اصلی و برزیل، چین، کامبوج، میانمار، تایلند و ویتنام به عنوان صادرکننده اصلی برنج محسوب میشوند (جدول1-1)(شکل 1-1).(Anonymous, 2013)
امروزه در بیشتر جوامع، بر کشاورزی پایدار تاکید میگردد. کشاورزی پایدار بیشتر به بهرهوری زارعین تکیه میکند و بیشتر، حفظ و نگهداری خاک، آب و دیگر منابع طبیعی را مدنظر دارد. حاصلخیزی خاک، ایجاد جوامعی سالم و فراهمکردن فرصتی برای نسلهای آینده نیز از دیگر اجزاء کشاورزی پایدار محسوب میشوند (اللهیاری، 1391). جهت تحقق کشاورزی پایدار، سه عنصر اساسی آن که عبارتند از حفاظت محیط زیست، شرایط مطلوب اجتماعی و سودآوری اقتصادی باید رعایت شوند. موفقیتهای اقتصادی باید بدون تباهی خاک، آب، هوا، مناظر طبیعی و فلور بومی به دست آورده شود. در اکثر موارد به علت فقدان دانش و قدرت تشخیص، در استفاده از منابع پایه آب و خاک زیادهروی شده است و زراعت فشرده یکی از بزرگترین تهدیدها برای پایداری خاک بوده است (کریمی، 1381). جهت رسیدن به پایداری در کشاورزی باید از روشهای خاصی همچون شخم حداقل، مدیریت عناصر غذایی، تناوب زراعی، مدیریت تلفیقی آفات، بیماریها و علفهای هرز، بهرهگیری کارآ از گونهها و ارقام زراعی، استفاده گردد (کریمی، 1381).
امروزه با توجه به گسترش روشهای کنترل شیمیایی علیه بیماریها و آفات در کشور، لزوم توجه به کشاورزی پایدار و رفع نیازهای نسلهای آینده احساس میگردد. در حال حاضر بیشتر شالیکاران استان گیلان شالیزارهای خود را علیه بیماری بلاست برنج سمپاشی میکنند و از روشهای کنترل بیولوژیک اطلاع درستی ندارند. کارشناسان جهاد کشاورزی نیز تاکنون فقط به کنترل بیولوژیک علیه آفت کرم ساقهخوار برنج توجه داشته و علیرغم خسارت زیاد بیماری بلاست برنج در مزارع شمال کشور، در مورد کنترل بیولوژیک این بیماری اقداماتی صورت نپذیرفته است. یکی از راههای رسیدن به کشاورزی پایدار و افزایش سودآوری کشاورزان استفاده از روشهای بیولوژیکی در جهت کنترل بیماریهای مهم زراعی است زیرا این روش کنترل همسو با طبیعت بوده و زیانی به محیط زیست وارد نمیآورد. از سوی دیگر هزینهی استفاده از آن کمتر از مصرف سموم شیمیایی است. بر اساس تحقیقات انجام یافته در استان گیلان از روش شیمیایی و روشهای زراعی برای کنترل بیماری بلاست برنج استفاده میگردد که هدف از این پژوهش مقایسه اقتصادی بین روشهای کنترل بیماری بلاست برنج و انتخاب اقتصادیترین روش کنترل آن است.
شکل1-1. تولید برنج در آسیا- آمار سازمان خوار و بار جهانی سال ٢٠١٣
.(Anonymous, 2013) جدول1-1. تولید برنج در کشورهای اصلی صادرکننده
سهم نهایی
صادرات
مصرف داخلی
ذخیره کل
واردات
تولید
سهم اولیه
کشورها
٨٤٦٧٠
٩٤٣٩٥
٩٩٩٥٠
٢٣٥٠٠
٢٣٧٥٠
٢٢٠٠٠
٦٤٠
٣٢٠
٢٥٠
١٣١٠٠
١٧٤٠٠
٢٠٤٠٠
١٣٠٣
١١٥٦
٩٩٣
٢٩٤٠
٤٢٠٠
٤٩٠٠
٣٢٩
٤٤٠
٥٤٠
١٠٤٠٨
١٠٥٠٠
٩٣٠٠
٢٨٠٢
٣٠٠٠
٢٩٠٠
٦٧٣٤
٦٧٥٠
٨٥٠٠
٣٣٠٥
٣٤٠٠
٣٢٠٠
٧٧٢٠
٦٩٠٠
٧٢٠٠
١٣٢٤٤٧
١٣٣٩٦٦
١٣٧٢٥٤
٩٢٦٩٢
٩٣٦٥٠
٩٨٦٥٥
٣٠٢٨
٢٩٢١
٣٠٣٠
١٣٤٦٠
١٣٧١٣
١٤٠٥٦
٣٤١٢
٣٧٨١
٣٧٠٢
٢١١٢٠
٢١٥٨٣
٢٢٠٦٥
٢١٧٤٤٦
٢٢٨٧٥١
٢٣٧٧٤٤
١٢٦٦٠٠
١٢٨٠٠
١٢٩٩٥٥
٦٤٧٠
٦٢٤١
٦١٨٠
٣٣٢٩٤
٣٧٨٦٣
٤٢٩٥٦
٨٠٢٠
٨٣٣٧
٧٨٩٥
٣١٧٨٠
٣٢٦٨٣
٣٤١٦٥
٢٩٦٩
٣٠١١
٣٣١١
١٠٠
١٠٠
١٠٠
٦٠
٦٠
٦٠
٦٧٠
٥٥٠
٤٠٠
٦٤٠
٧٠٠
٧٢٥
٦٠٠
٦٠٠
٥٥٠
١٣٨٩٠٢
١٤١٠٧٠
١٤٠٠٨٠
١٠٥٣٠٠
١٠٤٤٠٠
١٠٦٠٠٥
٦١٦٠
٥٥٤١
٥٨٠٠
٢٥٢٢٤
٢٤٢١٣
٢٥١٥٦
٥٨٦٦
٦٣٣٢
٦٠١٤
٢٨٢٨٠
٢٩١٤٣
٢٩٤١٣
٧٥٥٧٥
٨٤٦٧٠
٩٤٣٤٥
٢١٢٠٠
٢٣٥٠٠
٢٣٨٥٠
٢٥٠
٦٤٠
٣٢٠
٧٤٠٠
١٣١٠٠
١٧٤٠٠
١٥١٤
١٣٠٣
١١٥٦
٢٩٠٠
٢٩٤٠
٤٢٠٠
چین
١٢- ٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢٠١٣
هند
١٢-٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢٠١٣
پاکستان
١٢-٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢٠١٣
تایلند
١٢-٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢
آمریکا
١٢-٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢٠١٣
ویتنام
١٢-٢٠١١
١٣-٢٠١٢
١٤-٢٠١٣
1-2- بیان ﻣﺴﺄله
بیماری بلاست برنج که عامل آن قارچ Pyricularia grisea است، یکی از خسارتزاترین عوامل بیماری قارچی در برنج به حساب میآید. این بیماری، تاکنون از ٨٥ کشور دنیا، گزارش شده و هر جا که برنج به صورت تجاری، کشت میشود، وجود دارد و در مراحل نشا، پنجهزنی و خوشهدهی برنج را مورد حمله قرار میدهد. به همین دلیل تحقیقات گستردهای روی آن در دنیا صورت گرفته است. اما هنوز خسارتزاترین بیماری برنج محسوب میگردد (پاداشتدهکایی، ١٣٧٨).
این بیماری اولین بار در ایران توسط شریف و ارشاد در سال ١٣٤٥، از سواحل بحر خزر و سایر محققین، از نواحی دیگر برنجکاری کشور مانند فارس، رامهرمز، میناب، اصفهان، قصر شیرین و گیلان غرب گزارش گردید. در اثر بیماری، روی برگهای گیاهچه و بوتههای برنج در مراحل اولیه رشد و پنجهزنی در شرایط مناسب، لکههایی ظاهر شده و سبب برگسوزی میشود و بوتهها اغلب، از بین میروند. آلودگی روی خوشه و گرههای ساقه، غالبا، خسارت زیادی به بار میآورد. تعداد خوشه، کاملا تقلیل یافته و باعث کاهش وزن هزاردانه و کیفیت آنها میگردد. زیان حاصل از بیماری را شریف در سال ١٣٥٣، در استانهای گیلان و مازندران، به طور متوسط، ٧% برآورد کرده است. به گفتهی نامبرده، در پارهای از مزارع، خسارت تا ٨٠% بوده است (اخوت و همکاران، ١٣٦٩).
با توجه به خسارت بالا، کاهش محصول در برخی موارد به ٦٠% تا ١٠٠% هم میرسد. روشهای مختلفی برای کنترل این بیماری در ایران و جهان استفاده شده از جمله استفاده از ارقام مقاوم، پیشآگاهی، مبارزه شیمیایی، مبارزه بیولوژیک و کنترل زراعی. علیرغم تلاشها و تحقیقات فراوان در زمینهی مدیریت بیماری بلاست برنج، تاکنون به تاثیر اقتصادی و میزان رضایت کشاورزان از کیفیت و کمیت محصول، توجه نشده است.
در این پژوهش، علاوه بر بررسی اثرات روشهای مختلف مبارزه با بیماری بلاست در کنترل بیماری، به اثرات اقتصادی و تعیین اقتصادیترین روش کنترل بیماری بلاست برنج پرداخته شده و همچنین مقایسهای بین نظرات کارشناسان جهاد کشاورزی و کشاورزان منطقه انجام میگیرد.
1- 3- اهمیت و ضرورت تحقیق
برنج برای نیمی از مردم دنیا به معنی زندگی است (Basrah et al, 2011). بیش از نیمی از مردم دنیا از برنج به عنوان غذا استفاده میکنند (Chauhan and Johnson, 2011). تامین غذا برای نسل حاضر از مشکلات اساسی دولتها بوده و بر اساس آمار سازمان ملل متحد هر ساله میلیونها نفر در اثر سوء تغذیه و گرسنگی میمیرند و از هر سه نفر فقط یک نفر سیر میشود. این در حالی است که تولید مواد غذایی در کشورهایی که با افزایش جمعیت مواجهاند، کاهش یافته است. جمعیت جهان در سال 2025 به 8 میلیارد نفر خواهد رسید. امروزه گرسنگی به عنوان یک پدیده اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته و اثرات آن به عنوان یک معضل سیاسی در کشورهای قحطیزده نمود مییابد. این تهدید بیشتر متوجه اقتصاد کشورهایی است که به دلیل باقیماندن در ساز و کارهای کشاورزی سنتی و بهرهوری اندک عوامل تولید در این بخش، نمیتوانند به مقدار کافی مواد غذایی کافی متناسب با رشد جمعیت را تولید کنند (پژوهنده، 1392).
اهمیت اقتصادی برنج این است که به عنوان غذای اصلی محسوب میشود. مصرف سرانهی برنج 90 کیلوگرم بوده که در ایران به طور متوسط 40 کیلوگرم و در اروپا 5 کیلوگرم است. حدود 80 درصد برنج دنیا در مزارع کوچک خانوادگی که اصولا برای تامین نیازهای معیشتی خانوار کشت میگردد، تولید میشود و کشاورزان فقیر 80 درصد از تولیدکنندگان برنج را تشکیل میدهند (نجفی خطبهسرایی، 1390).
رفع نیاز جهانی برنج طی سالهای 2001 تا 2025، به رشد 25 درصدی احتیاج دارد تا بتواند هماهنگ با رشد جمعیت جهان باشد .(Maclean et al, 2002)
بخش کشاورزی در ایران از لحاظ عدالت اجتماعی، تامین غذا، ایجاد فرصتهای شغلی جدید، تثبیت محیط زیست و ایجاد شرایط مناسب محیطی در رشد مستمر و پایدار و درونزای اقتصادی، نقش حیاتی در توسعه کشور دارد و مستلزم توجه خاص و حمایت کارآمد است (نجفی خطبهسرایی، 1390).
عوامل مختلفی در کاهش تولید محصولات کشاورزی نقش دارند. مانند عوامل محیطی، کمبود آب، کمبود نیروی کار، آفات و بیماریهای گیاهی، علفهای هرز، کمبود مواد اولیه، کمبود منابع مالی و ….. که یکی از مهمترین عوامل کاهش محصول برنج، خسارت ناشی از آفات و بیماریهای آن است. از بین بیماریهای برنج، بلاست برنج مخربترین بیماری در مزارع شمال بوده و در برخی موارد 20-30% خسارت به بار میآورد. با توجه به اینکه برنجکاران شمال کشور در سالهای اخیر با مشکل کمآبی مواجهاند و از طرفی نیمی از برنج تولیدی به مصرف خانوار میرسد، در سالهای آتی با مشکل کمبود برنج، حتی در شمال کشور مواجه خواهیم شد. در این میان استفاده مفید از منابع موجود، کاهش هزینههای تولید، تولید ارقام مرغوب

Leave a Comment