. هنوز کسی رابطه بین شیوع بیماری در یک فصل یا یکزمان و وفور گیاهان دارویی آن فصل را جستجو نکرده است، ولی می‌دانیم که بسیاری از بیماریها در فصل خاص شیوع پیدا می‌کنند و بعضی از گیاهان دارویی شناخته شده و ناشناخته نیز در همان فصل به وفور یافت می‌شوند (امیدبیگی، ۱۳۷۶)
۲-۳- ترکیبات مهم گیاهان دارویی [n4]
۲-۳-۱- موسیلاژ:
موسیلاژ در بسیاری از گیاهان یافت میشوند. موسیلاژ از پلی ساکاریدهای جذب کننده آب ساخته شدهاند، که تولید ژلهای چسبناک میکنند. موسیلاژ باعث محافظت دستگاه هاضمه در مقابل تحریکات، اسیدیته بالا، التهابات دستگاه هاضمه و همچنین باعث بهبودی التهابات گلو، ششها، کلیهها و لولههای ادراری میشوند. مانند گونهای نارون(Ulmus rubra) که گیاه موسیلاژدار میباشد (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۲- فنلها:
گروهی از ترکیبات نظیر اسید سالیسیلیک پیش ماده آسپرین و بسیاری از گیاهان از جمله بید(Salix alba) دارای این ماده میباشند. فنلهای دیگر تیمول ترکیب فنولی موجود در آویشن زراعی (Thymus vulgaris) است. هنگامی که به صورت خوراکی مصرف شود خاصیت ضدعفونی کنندگی و کاهش دهنده التهابات را دارد و هنگامی که روی پوست به کار برده شود خاصیت تحریک کنندگی دارد (زارع زاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۳- تانن ها:
تاننها از مقدار بسیار کم تا بسیار زیاد در گیاهان تولید میشوند. تانن پوست و برگ گیاه داری مزه تند و قابض میباشند و مصرف آنها برای حشرات و حیوانات ناخوشایند میباشند. تاننها باعث انقباض پوست و اصلاح مقاومت آنها به گندیدگی میشوند مثل پوست بلوط(Quercus robur) و آکاسیا (Acacia catechu) که دارای میزان زیادی تانن میباشند (زارع زاده، ۱۳۸۳).
۲-۳-۴- کومارینها:
کومارینها فعالیتهای مختلف دارند نظیر کومارینهای موجود در اکلیل الملک (Melilotus officinalis) که خاصیت رقیق کنندگی خون را دارد. در حالیکه برگاپتن در کرفس (Apium graveolens) بعنوان کرم ضد آفتاب و خلین موجود در خلال دندان (Ammi visnaga) دارای توانایی شل کنندگی ماهیچههای صاف را دارد. (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۵-آنترا کوئینون ها:
آنتراکوئینونها ترکیبات فعال عمده در گیاهان نظیر سنا (Cassia senna) و ریوند چینی (Rheun palmatum) میباشند که برای رفع یبوست مورد استفاده قرار میگیرند. این مواد اثر محرک مسهلی در روده بزرگ دارند و سبب انقباضات روی دیواره روده و باعث تحریک حرکات رودهای تقریباً پس از ۱۰ ساعت پس از مصرف آن میشوند. آنها همچنین باعث سیالیت بیشتر مدفوع و دفع راحتتر آن میشوند (زارع زاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۶- فلاونوئیدها:
فلاونوئیدها در بسیاری از گیاهان وجود دارند و دارای فعالیت وسیعی از جمله خاصیت ضد التهاب و بویژه برای تقویت گردش خون مفید میباشند مانند روتین در (Fagopyrum esculentum) و لیمو شیرین که باعث تقویت مویرگها می شود (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۷- آنتوسیانین ها:
این رنگدانهها باعث ایجاد رنگ آبی، بنفش یا قرمز کمرنگ در گلها و میوهها میشود که باعث تقویت وحفظ سلامت رگهای خونی میشوند مانند تمشک (Rubus fruticosus) و انگور قرمز (Vitis venifera) (زارع زاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۸- گلوکوزیلینات ها:
منحصراً در گونههای مختلف خردل وجود دارند. گلوکوزیلینات ها اثر تحریک کنندگی روی پوست را دارند که باعث التهاب و تاول میشوند. به صورت ضماد برای ورم مفاصل دردناک بکار برده میشوند و باعث افزایش جریان خون و نیز جریان خون به منطقه تحت تأثیر میشود و به دفع مواد زائد از بدن کمک میکند (یک عامل کمک کننده ناراحتیهای مفاصلی) همچنین باعث کاهش فعالیت تیروئید میشوند. تربچه (Raphnus sativus) و خردل سفید (/sinapis alba) حاوی مقدار قابل توجهی از این مواد هستند (زارع زاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۹- اسانس ها:
روغنهای فراری که از گیاهان استخراج میشوند اسانس نامیده میشوند که مهمترین ترکیب شیمیایی گیاهی هستند. نظیر اسانس درخت چای (Melaleuca altemifolia) که بیش از ۶۰ نوع ترکیب فرار مختلف در آن شناخته شده است. بسیاری از آنها قویاً خاصیت ضدعفونی کنندگی دارند. بعضی از روغنهای فرار حاوی سزکوئیترپنها نظیر آزولن موجود در بابونه (Chamomilla recutita) میباشند. این ترکیبات اثر ضدالتهابی دارند (زارعزاده، ۱۳۸۳).
۲-۳-۱۰- ساپونینها:
دو نوع ساپونین وجود دارد، ساپونینهای تریترپنوئیدی و ساپونینهای استرودیولی که بعداً نام آنها از هورمونهای استرادیولی طبیعی مشابه بدن گرفته شد. بسیاری از گیاهان دارای ساپونینهای استرادیولی با فعالیت مشخص هستند نظیر شیرین بیان (Glycyrrhiza glabra) که یکی از بهترین نوع شناخته شده میباشد. ساپونین ترپنوئیدی در ریشه پامچال (Primula veris) وجود دارد که یکی از قویترین خلط آور است و نیز ممکن است به جذب غذاکمک کند (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۱۱- گلیکوزیدهای قلبی:
گلیکوزیدهای قلبی در گیاهان دارویی مختلف یافت میشوند در گونههای مختلف گل انگشتانه نظیر(Digitalis purpurea) گلیکوزیدهای قلبی شامل دیژتوکسین، دیژوکسین و ژیتوکسین وجود دارند که به طور مستقیم باعث فعالیت قلب میشوند. در هنگام سکته قلبی به تقویت نیرو و انقباضات قلب کمک میکند. گلیکوزیدهای قلبی به طور قابل ملاحظهای خاصیت مدری دارند. آنها به انتقال مایع از بافتها و سیستم گردش خون به دستگاه ادراری کمک میکنند بنابراین باعث کاهش فشار خون میشوند (زارعزاده، ۱۳۸۳).
۲-۳-۱۲- گلیکوزیدهای سیانوژنیک:
اگر چه این گلیکوزیدها دارای سیانید هستند اما اثر آرام بخشی و شل کنندگی ماهیچههای قلبی در دز کم را دارند گونه Prunus serotenia و آقطی (Sambacus nigra) هر دو حاوی گلیکوزید سیانوژنیک می باشند که توانایی توقف و تسکین سرفههای خشک تحریکی را دارند (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۱۳- ویتامین ها:
بعضی از گیاهان دارای مقدار قابل توجهی ویتامین میباشند. بولاغاتی (Nasturium officinale) دارای مقدار زیادی ویتامین E و میوه گل نسترن دارای میزان بالایی ویتامین C می باشند. اکثر گیاهان دارویی دارای حداقل چند ویتمین میباشند که این ویتامیها باعث درمان بیماریها میشوند (زارعزاده، ۱۳۸۳).

۲-۳-۱۴- مواد تلخ:
گروهی از مواد مختلف بهم پیوسته میباشند که مزه تلخ از خود بروز میدهند، تلخی آنها باعث تحریک ترشحات بوسیله غدد ترشحی و اندامهای هاضمهای میشود که در اثر اصلاح هضم و جذب غذا در نتیجه بدن تغذیه و تقویت میشود. بسیاری از گیاهان دارای مواد تلخ میباشند برجسته ترین آنها افسنطین (Artemisia absinthium) و مریم کوهی(Swertia chirata) میباشد (زارعزاده، ۱۳۸۳).
۲-۳-۱۵- آلکالوئیدها:
گروهی از ترکیبات پیچیده هستند که اکثراً دارای نیتروژن (NH2) میباشند که آنها را از نظر فارماکولوژیکی فعال میسازد. بعضی از آنها مصارف و خواص دارویی دارند که به خوبی شناخته شده است. برای مثال وینکریستین در گیاه پروانش (Vinca rosea) که درمان کننده بعضی از انواع سرطان ها میباشد. آلکالوئیدهایی نظیر آتروپین که در شابیزک (Atropa belladonna) اثر مستقیم روی بدن دارد و کاهش دهنده اسپاسمها، برطرف کننده درد و کاهش دهنده ترشحات بدن میباشد (زارعزاده، ۱۳۸۳).
۲-۳-۱۶- مواد معدنی:
بعضی از گیاهان از نظر مواد معدنی فقیر هستند مانند دم اسب (Eruisetum arvense) که مقدار زیادی سیلیس دارد. گل قاصدک (Taraxacum officinale) دارای مقادیر زیادی پتاسیم میباشد و بر خلاف دیگرگیاهان مدر که باعث خارج شدن مواد معدنی از بدن میشود به بقای بالای پتاسیم در بدن کمک میکند (زارعزاده، ۱۳۸۳).
امروزه تأکید اصلی و هدف اختصاصی متخصصین فارماکوگنوزی۱ بر روی حفظ و توسعه استعدادهای ژنتیکی تولید مواد مؤثره دارویی گیاهان عالم است و نه فقط روی موجودیت خود گیاهان دارویی که مورد توجه عامه مردم قرار دارد. از طرفی در دنیای امروز کاربرد گیاهان دارویی به صورت فرآوری شده مقرون به صرفه می باشد زیرا اثر شفابخشی ماده مؤثره دارویی گیاهان نیز بیشتر می شود و به طور غیرمستقیم گیاهان دارویی طبیعت و ذخایر دارویی از دستبرد مصارف حاد عمومی مصون می ماند( امید بیگی، ۱۳۷۴و صمصام شریعت،۱۳۷۵).

۲-۴- ویژگی های گیاهان دارویی
۱- گیاه دارویی سه جنبه کاربردی دارند: طبی، ادویه ای و عطری. برخی دو یا هر سه جنبه را دارند.
۲- این گیاهان مواد زیستی مخصوص فعال و مفیدی را با مقادیر بسیارکم (معمولاً کمتر از یک درصد) در خود ذخیره میکنند. به بیان دیگر ماده دارویی غالباً از پنج یا شش گروه ترکیبات اصلی سازنده گیاه نیست، بلکه از ترکیبات فرعی آن است که نقش مستقیم آنها در حیات گیاه روشن نبوده و متابولیتهای ثانوی نام دارند[n5]. به طور کلی نظر بر این است که تولید متابولیتهای ثانوی برای تنظیم سازگاری گیاه نسبت به عوامل نامساعد و تنشهای محیط زندگی صورت گرفته و به منزله به کار افتادن یک نوع جریان دفاعی در جهت استمرار تعادل فعالیتهای حیاتی به حساب می آید.
۳- معمولاً بخشهای خاصی از گیاه (ریشه، برگ، گل، دانه، میوه و …) از لحاظ تولید ماده مؤثره مورد نظر است نه همه گیاه.
۴- گیاهان دارویی مورد عمل در کشاورزی ممکن است هم محصولات زراعی و هم محصولات باغی را شامل گردد.
۵- محصولات دارویی در مقایسه با محصولات معمولی زراعی و باغی گستره مصرف نسبتاً محدودتری دارند و محدوده کشت کمتری را به خود اختصاص میدهند.
۶- یک محصول دارویی معین ممکن است از چند گیاه و از اندامهای مختلف گیاهی حاصل شود.
۷- محصولات دارویی هم با افزایش عوامل حاصلخیزی، به زراعی و به نژادی و هم با تهییج های غیر طبیعی (ایجاد استرس) افزون میشوند. بسته به مورد برای تعالی تولید، تلفیق بهینهای از هر دو ضرورت مییابد (امیدبیگی،۱۳۷۴).

۲-۵- ویژگی های گیاه ماریتیغال
خارمریم یا Silybum marianum L. (Syn. Carduus mariauus Lکه با نام های عمومی Milkthistle ، Silybe و Mutterdistel نیز معروف است یکی از راستههای بزرگ گیاهان راسته گل استکانی(Campanulales) هاست که دارای دو تیره است تیره گل استکانی و تیره کاسنی (Composite) (دوازده امامی و حسینی، ۱۳۸۸).
۲-۵-۱- گیاهشناسی ماریتیغال
ماریتیغال، گیاهی است یکساله، که در آب و هوای گرم با خاک سبک شنی میروید. ریشه این گیاه مستقیم، به رنگ روشن و دارای انشعابهای زیادی میباشد. ساقه آن نیز مستقیم است و انشعابهای زیادی دارد. ارتفاع ساقه متفاوت بوده و بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ سانتیمتر است. برگها پهن و شکنندهاند و اوایل رویش به شکل روزت روی زمین قرار میگیرند. دمبرگها بلند، بیضی شکل و خاردار میباشند. وجود لکههای سبزرنگ کلروفیلدار و سفیدرنگ که بر اثر ایجاد فاصله بین غشاء و سلولهای کلروفیلدار مزوفیل ایجاد شده به ظاهر برگ

Leave a Comment