مورد بررسی قرار داد. استفاده از سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی در زمین‌های کشاورزی و باقی ماندن این ترکیبات و عناصر در میوه‌ها و سبزی‌ها نگرانی‌هایی برای ابتلا به بیماری‌ها به همراه داشته است. وجود میوه‌ها و سبزیجات به ظاهر درشتی که فاقد طعم و خاصیت‌های چند دهه پیش خود است، ناشی از استفاده بی‌رویه‌ از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات و باقی ماندن ترکیبات آنها در محصولات است. استفاده بیش از حد از این کودها به دلیل داشتن کادمیوم و نیترات، باعث سرطان‌زایی می‌شود. در واقع این عناصر و ترکیبات جذب سبزیجات و به ویژه سبزیجات غده‌یی مثل سیب‌زمینی می‌شود.
متأسفانه در سال‌های اخیر تولیدکنندگان محصولات کشاورزی در کشور به جای بهره‌گیری دانش روز کشاورزی برای تولید بیشتر، مصرف کودهای شیمیایی را توهم افزایش عملکرد ناشی از مصرف هر چه بیشتر آب و کوهای شیمیایی در برخی از مناطق کشور سبب استفاده بی‌رویه از منابع آب و کود شده به طوری‌که تداوم این امر علاوه بر خسارت‌های مالی و تشدید عدم تعادل عناصر غذایی در خاک، خطرات جدی را در رابطه با آلودگی خاک و آب به وجود آورده است(رضوانى مقدم، ۱۳۷۸).
متأسفانه به دلیل ارزانی نسبی کودهای شیمیایی و اختصاص یارانه به کودهای تک‌عنصره، تولیدکنندگان محصولات کشاورزی از مصرف مواد آلی غافل شده‌اند. به‌طوری‌که در حال حاضر افزودن مواد آلی به خاک که علاوه بر بهبود شرایط فیزیکی و شیمیایی، آثار بسیار مثبتی نیز در امر تغذیه و افزایش حلالیت اکثر عناصر غذایی مورد نیاز گیاه دارد، از سوی کشاورزان کنار گذاشته شده است.
مصرف بیش از حد کودهای شیمیایی در مزارع و باغ‌ها تهدید جدی علیه سلامت انسان است. به عنوان مثال کود اوره که به علت ارزان بودن به مقدار زیادی مصرف می‌شود بعد از استفاده در محصولاتی مانند پیاز و سیب‌زمینی به نیترات تبدیل شده و در آن تجمع مییابد. نیترات یک ماده سرطان‌زا است و بعث سرطان دستگاه گوارش، ناهنجاری‌های عصبی و اختلال در سیستم غده درون ریز و سیستم ایمنی بدن می‌شود. کودهای فسفاته نیز پس از مصرف در گیاهانی مانند سیب‌زمینی سم کادمیوم تولید می‌کند که کادمیوم نیز علاوه بر خاصیت سرطان‌زایی، باعث کوتاهی قد در کودکان و اختلال در کارکرد کلیه ها می‌شود (رضوانى مقدم، ۱۳۷۸).
۲-۸- ورمی کمپوست
قدمت کرم ها از ۶۰۰ میلیون سال پیش تخمین زده شده و ورمی کمپوست همان ماده آلی است که چالز داروین طبیعی دان مشهور، از آن به عنوان کود گیاهی نام برده و عنوان نخستین کتاب در زمینه زیست شناسی خاک را که بیش از یک قرن از تدوین آن میگذرد به خود اختصاص داده است و به همین دلیل او را پدر زیست شناسی خاک و یکی از بنیانگذاران خاک شناسی مدرن شناخته اند. توجه به اهمیت کرم های خاکی به قرن ها قبل از داروین برمیگردد. اولین جمله حکیمانه از ارسطو فیلسوف یونانی و همچنین وایت در سال ۱۷۷۰ نقل شده که کرمهای خاکی را اندام گوارشی خاک توصیف کردهاند و حذف آنها را از چرخه حیات، ضایعهای برای رشد و نمو گیاهان میدانند. لقبهای متعدد دیگری چون ریههای خاک، مجاری تنفسی خاک، آرواره، معده و لوله های گوارشی خاک، اولین شخم زنندهها یا شخم زنندگان طبیعی خاک و در نهایت معماران خاک و نظایر آن نیز برای جانوران پرارزش خاکزی به کار رفته است. کلمه Verm از لغت لاتین Vermis گرفته شده است که به معنی کرم می‌باشد و تولید کرم پوسال (ورمی‌کمپوست) نیز اصولاً تهیه کمپوست توسط کرمها است (اله دادی و همکاران، ۱۳۸۶). ورمی کمپوست عبارت است از مدفوع کرمهایی که از زباله یا کود دامی یا هر ماده آلی دیگر تغذیه کرده باشد مواد آلی از درون روده کرم عبور کرده و سپس دفع میگردد. کرم مواد آلی را به ذرات خیلی ریز خرد کرده و فعالیت میکروبی به سبب افزایش سطح کود زیاد میشود. اطراف این مواد دفعی به هنگام دفع از مخرج کرم غشایی پوشانده میشود که به معدنی شدن و آزاد سازی تدریجی موادغذایی از ورمیکمپوست کمک میکند. ورمیکمپوست از نظر کیفیت معادل بهترین هوموس خاک است که بوسیله طبیعت میتواند تولید کرد، کیفیت آن به نوع غذا یا زبالهای که کرم تغذیه کرده بستگی دارد. ورمیکمپوستها با وجود تفاوت اندکی که دارند اما در تجزیه تمامی آنها مقدار زیادی کلسیم، پتاسیم، سدیم، اسید فسفریک محلول دیده میشود. بیشتر ازت ورمیکمپوست به شکل آلی مانند اسید هیومیک و باقی مانده آن به صورت آمونیاک و نیترات است. این کود حاوی مقدار زیادی هورمونهای گیاهی نیز هست. همچنین این کود دارای ظرفیت تبادل آنیومی بالایی بوده و نسبت کربن به ازت آن ۲۰ برابر پایین تر از ماده اولیه مورد استفاده میباشد. از ورمیکمپوست کود غنی شده دیگری به نام چای کمپوست تولید میشود. تکنیک استفاده از کرمهای خاکی در جهت از بین بردن مواد زائد آلی و تبدیل آنها به یک کود بیولوژیک مفید امروزه در جهان بسیار متداول گردیده است. در این روش با استفاده از کرمهای خاکی، کمپوست استحصال شده از کود دامی مورد استفاده قرار گرفته و از این توده حجیم و کم ارزش یک کود آلی با کیفیت بسیار بالا به دست خواهد آمد که برای استفاده در زمینهای زراعی و باغات بسیار مفید خواهد بود. به عبارتی دیگر با استفاده از تکنیک کرمهای خاکی از کودهای دامی یک کود آلی به نام ورمی کمپوست تولید مینماید که عاری از هر گونه بذر علف هرز و انگلهای گیاهی بوده و همچنین از نظر ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک با کود گاوی بسیار متفاوت میباشد. بازیافت و فرآوری پسماندها و ضایعات کشاورزی از جمله کود دامی سبب رفع مشکلات زیستمحیطی ناشی از رهاسازی این مواد در محیط زیست میشود. کودهای دامی دارای معایبی از نظر کاربرد مستقیم در کشاورزی هستند که مهمترین آنها آلودگی به تخم علفهای هرز، حشرات و عوامل بیماریزای گیاهی است که پس از مصرف در انواع کشتها آنها را با مشکلات بسیار مواجه میکند (عبدلی و روشنی، ۱۳۸۹). ورمیکمپوست علاوه بر اینکه از این نقطه نظر بسیار سالم است دارای ویژگیهای دیگر است که عبارتند از:
۱- ظرفیت نگهداری بالای آب را دارند.
۲- عاری از عناصر سنگین آلاینده محیط زیست میباشند.
۳- در مقایسه با کود دامی فاقد بو هستند.
۴- قابل استفاده در محیطهای مسکونی، پارکها و فضای سبز
۵- غنی بودن نسبت به کود دامی
۶- کاربرد این کود بسیار آسان است.
۷- استفاده از محصولات بیولوژیک برای کشت انواع محصولات و گیاهان تزئینی
۸- فرآوری این نوع کود در هر نوع آب و هوایی امکان پذیر است.
۹- ایجاد اشتغال و کارآفرینی
۱۰- نیاز به سرمایهگذاری و تجهیزات زیادی ندارد.
۱۱- تولید محصولات ارگانیک با استفاده از این کود
۱۲- حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از استفاده از کودهای شیمیایی در طبیعت
مناسبترین گونه برای تولید ورمی کمپوست ، گونه Eisenia foetida بوده که برنگ قهوه ای مایل به قرمز و کوچکتر از کرمهای خاکی معمولی میباشد. این کرم دارای دو جنس نر و ماده بوده که کرمهای ماده در محل حلقه جنسی وسط بدن خود و پس از جفت گیری، تخم یا کوکون را تشکیل می دهند. کوکونها به رنگ زرد کهربایی و در داخل آن حدود ۷-۳ نوزاد لارو وجود دارد. بنابراین افزایش تعداد کرمها در هر نسل بصورت تصاعد نسبتاً هندسی خواهد بود. وزن هر کرم بالغ ۳/۰ تا ۷/۰ گرم و در هر کیلوگرم حدود ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ نخ کرم وجود دارد. یک نسل این کرم ( از تخم تا تخم ) در درجه حرارت ۲۵ درجه سانتی گراد حدود سه ماه بوده و عمر کرمها بین ۱ تا ۲ سال متغییر می باشد. کرمها تیره رنگ بوده و بدن آنها به صورت استوانهای و نرم است. تنوع در رنگ بدن کرمها مشاهده میشود و به رنگهای آبی، سبز، تا قهوه ای تیرهاند که این رنگها حاصل از وجود انواع رنگریزههاست. کرمها در طول زندگی با اضافه کردن قطعات تکثیری از ناحیه رشد که در قسمت جلویی مقعد قرار دارد رشد میکنند.رشد کرمها تا زمان بلوغ ادامه مییابد. طول عمر طبیعی کرمها ۷-۳ سال است. کرمها قدرت زیادی در ترمیم دارند. اگر کرم به وسیله بیل یا نوک پرنده بریده شود، نمیمیرد، بلکه میتواند قسمت از دست رفته بدن را ترمیم کند (علیخانی و ثوابقی، ۱۳۸۵). حدود ۸۵ درصد وزن بدن کرم، آب است. جذب و دفع آب از راه دیواره بدن صورت میگیرد. آب از راه دهان، مخرج، سوراخهای پشتی و نفریدی دفع میشود، بنابراین حفظ آن به منظور اجتناب از دهیدراته شدن برای کرم مهم است. کرم زمانی تنفس میکند که هوا بین ذرات خاک وجود داشته باشد و این کار را از راه پوست نازک خود انجام میدهد. در صورتی که فضای خاک با آب باران پرشده باشد، آنها به اجبار به سطح خاک میآیند. اکسیژن هوا یا آب از پوست مرطوب آنها به داخل مویرگهای خونی وارد میشود. اگر پوشش بدن خشک شود، کرم خفه خواهد شد. کرمها در دمای ۵ تا ۴۸ درجه سانتیگراد قادر به زندگی هستند. اما سرعت تولید و تبدیل ضایعات به کرم پوسال (ورمی‌کمپوست) در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد بهتر انجام می‌پذیرد. برای ایزینیا فوتیدا مناسب‌ترین محدوده دما بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است. با ایجاد سایه‌بان می‌توان دمای ورمی‌کمپوست را به طور آشکاری کاهش داد. توجه به این نکته مهم است که در صورت وجود رطوبت کافی در درون بسترهایی که زیر سایبان است دمای میانگین بستر در همه جای آن بین ۵ تا ۱۰ درجه پایین‌تر از هوای اطراف آن خواهد بود که در پاره‌ای اوقات باید بسیار به این مسئله توجه شود (اله دادی و همکاران، ۱۳۸۶).
کرمها میتوانند در اکسیژن اندک و سطوح بالای در اکسید کربن زندگی کنند و نیز در آب دارای اکسیژن به زندگی ادامه دهند. ولی نبود کاملاً اکسیژن سبب مرگ کرمها میشود. در صورت خیس نگه داشتن بستر، ممکن است اکسیژن تقلیل یابد. در چنین شرایطی عوامل باکتریایی غیرهوازی مواد سمی تولید میکنند. میزان رطوبت بستر باید در حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد باشد و رطوبت بالاتر و پایین‌تر از میزان فوق، فعالیت کرمها را کاهش می‌دهد. بستر کرمها باید مرطوب نگه داشته شود. اماکن روباز نیز ممکن است به سایبان یا پوششی از برگها نیاز باشد تا بتوان بستر را از خشک شدن در هوای گرم تابستان حفظ نمود.
کرمهای خاکی قادر به زندگی در pH حدود ۲/۴ (اسیدی) تا pH 8 (قلیایی) و یا بیشتر می‌باشند. اگرچه برای تولید تجاری بهتر است که pH بستر‌ها را حدود ۷ (خنثی) نگه داشت. سطوح pH خاک بستر را به طور مرتب می‌توان با کاغذ لیتموس (تورنسل) و کیت pH بررسی کرد. معمولاً آهک و یا کربنات کلسیم را در جهت اصلاح اسیدیته خاک و تنظیم pH به مواد بستر اضافه می‌کنند. هم چنین غلظت بالای نمک تشکیل کوکون و وزن بدن کرمها را کاهش می‌دهد. بنابراین پس از سپری شدن یک دوره کمپوست، مواد بستر باید در جهت از بین بردن نمکهای اضافی شسته شوند (عبدلی و روشنی، ۱۳۸۹). پس از این مرحله مواد در عمق ۲۰ تا ۲۵

Leave a Comment