۳-۶
Z^* (x0)=∑▒〖λ_i Z_((xi)) 〗
در این معادله Z* تخمین مقدار متغیر Z در نقطه X0 و i λ وزنهای آماری اختصاص‌یافته به مقادیر Z در نقاط Xi به‌کاررفته در کریجینگ میباشند.
در این مطالعه به‌منظور تهیه نقشههای مذکور از آمار و اطلاعات ۶۰ چاه آب نمونه‌برداری شده از منطقه توسط سازمان آب منطقهای استان آذربایجان غربی مربوط به سال ۱۳۹۰ و تعمیم این دادهها به‌کل دشت خوی استفاده شد. موقعیت و پراکنش نقاط اندازهگیری به‌منظور تهیه آمار و اطلاعات لازم در منطقه در شکل ۳-۷ مشخص میباشد.

شکل ۳-۷- موقعیت و پراکنش نقاط اندازهگیری (چاه آب) کیفیت و سطح آب در منطقه موردمطالعه
۳-۳- برآورد اوزان عوامل مؤثر بر مکان‌یابی تغذیه آبهای زیرزمینی
پس از تعیین عوامل مؤثر، هرکدام از این عوامل به طبقات و زیرمعیارهایی تقسیم شدند (شکل ۳-۸). به‌منظور محاسبه اوزان و درجه اهمیت نسبی هریک از معیارها و زیرمعیارها، با استفاده از پرسشنامه توسط کارشناسان و متخصصان رشتههای آبخیزداری، آبیاری و زمینشناسی به ترتیب به تعداد ۱۶، ۱۳ و ۱۲، مورد مقایسه زوجی قرار گرفتند.

شکل ۳-۸- سلسه‌مراتبی معیارهای و زیرمعیارهای مؤثر بر مکانیابی تغذیه آبهای زیرزمینی
پس از جمع‌آوری نتایج، به دلیل نظرات متفاوت کارشناسان در مورد اعضای ماتریسها، با استفاده از میانگین هندسی، نظرات آن‌ها در نرم‌افزار Expert choice 11 (EC11) ادغام و وزن عناصر تعیین شد. میانگین هندسی، بهترین روش برای تلفیق قضاوتها در فرآیند تحلیل سلسله مراتبی گروهی میباشد (Aczel and Saaty, 1983) (شکل ۳-۹).

شکل ۳-۹- ماتریس مقایسه زوجی در حالت قضاوت‌های شخصی

میانگین هندسی نتایج حاصله از پرسشنامهها، مقایسه زوجی معیارهای مؤثر بر تغذیه آبهای زیرزمینی را به دست آورد که نشاندهنده اهمیت یا ارجحیت یک نقشه نسبت به نقشه سطح بالاتر (هدف مطالعه) مطابق با جدول ۳-۲ میباشد. برای این کار از روش ساعتی۳۴ که در آن قضاوتهای شفاهی به مقادیر کمی تبدیل میشوند استفاده شد.
جدول ۳-۲- مقادیر ترجیحات برای مقایسههای زوجی (قدسی پور، ۱۳۸۵)
مقدار عددی
ترجیحات (قضاوت شفاهی)
۹
کاملاً مرجح یا کاملاً مهم‌تر یا کاملاً مطلوب‌تر (Extremely Preferred)
۷
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت خیلی قوی (Very Strongly Preferred)
۵
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت قوی (Strongly Preferred)
۳
کمی مرجح یا کمی مهم‌تر یا کمی مطلوب‌تر (Moderately Preferred)
۱
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت یکسان (Equally Preferred)
۲، ۴، ۶ و ۸

ترجیحات بین فواصل فوق

ماتریس مقایسات زوجی هریک از متخصصین به‌صورت جداگانه وارد نرمافزار EC11 شده و سپس با استفاده از دستور ترکیب مقایسههای انفرادی، ماتریس ترکیب‌شده، به دست میآید و برای تعیین وزن نهایی هرکدام از معیارها مورداستفاده قرار گرفت.
۳-۴- سازگاری در قضاوتها
تقریباً تمامی محاسبات مربوط به AHP بر اساس قضاوت اولیه تصمیمگیرنده که در قالب ماتریس مقایسات زوجی ظاهر میشود، صورت میپذیرد و هرگونه خطا و ناسازگاری در مقایسه و تعیین اهمیت بین گزینهها و شاخصها نتیجه نهایی حاصل از محاسبات را مخدوش میسازد. نسبت سازگاری (CR35) سازگاری قضاوتها را مشخص ساخته و نشان میدهد تا چه حد میتوان به اولویتهای حاصل از مقایسات اعتماد کرد. وقتی تعداد مقایسات افزایش یابد اطمینان از سازگاری مقایسات به‌راحتی میسر نیست. در حالت کلی اگر نسبت سازگاری کمتر از ۱/۰ باشد سازگاری مقایسات قابل‌قبول است (Mehregan, 2009).
بدین منظور پس از محاسبه بردار مجموع وزنی (۳۶WSV) و بردار سازگاری (CV37) میانگین عناصر برداری سازگاری (µmax) به دست آمد. برای محاسبه نسبت سازگاری، شاخص سازگاری (۳۸CI) نیز از رابطه ۳-۷ به‌دست‌آمده و درنهایت با به‌کارگیری رابطه ۳-۸ نسبت سازگاری محاسبه شد (Alonso & Lamata, 2006).

CI=(µ_max-n)/(n-1)
رابطه ۳-۷
CR=CI/RI
رابطه ۳-۸

در این تحقیق RI39 (شاخص تصادفی) با توجه به تعداد معیارها و زیرمعیارها (۵ و ۴) برابر ۱۲/۱ و ۹/۰ میباشد (Mehregan, 2009).
قضاوتها به این صورت انجام میگیرد که اهمیت هر مشخصه سطری نسبت به هر مشخصه ستونی سنجیده میشود. بدین ترتیب که در صورت ارجحیت عوامل سطر از عدد صحیح و در صورت ارجحیت عامل ستون از کسر اعداد با صورت ۱ استفاده میشود. به‌عنوان‌مثال در صورت ارجحیت کامل معیار سطر نسبت به معیار ستون، از عدد ۶ و در صورت ارجحیت کامل معیار ستون نسبت به معیار سطر، از کسر این عدد به‌صورت ۶/۱ استفاده میشود.
یکی از مزایای فرایند سلسله مراتبی، کنترل سازگاری تصمیم است به‌عبارت‌دیگر همواره در فرایند تحلیل سلسله مراتبی می‌توان میزان سازگاری تصمیم را محاسبه نمود و نسبت به خوب و بد بودن و یا قابل‌قبول و مردود بودن آن، قضاوت نمود؛ یعنی اگر اهمیت معیار A دو برابر معیار B و اهمیت معیار دوم سه برابر اهمیت معیار C باشد، در حالت سازگاری انتظار این است که اهمیت معیار A شش برابر یا نزدیک شش برابر معیار C باشد.
پس از محاسبه اوزان معیارهای و زیرمعیارهای مؤثر بر پژوهش و همچنین تهیه نقشه وزنی معیارها و تلفیق آن‌ها، لایه به‌دست‌آمده بر نقشه محدودیت ضرب و نقشه توانمندی تغذیه مصنوعی به دست آمد. لازم به ذکر است که نقشه محدودیت از روی نقشه کاربری زمین به دست آمد. در تغذیه مصنوعی باید تا حد امکان از زمینهای کم‌ارزش برای اجرای طرح بهره برد و از زمینهای کشاورزی فاصله گرفت.
چهار نقشه شیب، کیفیت آب، عمق آب زیرزمینی و زمینشناسی به‌عنوان نقشههای پایه، نقشه کاربری به‌عنوان فیلتر و نقشه شبکه آبراههای و رتبهبندی آبراههها که دارای آب زیادی میباشند، یعنی رتبههای ۴ و ۳ نیز به‌صورت جداگانه، با نقشه حاوی مناطق مناسب تغذیه مصنوعی تلفیق خواهند شد. پس از به دست آوردن نتایج، نقاط و مناطق حاصله، از نقطه نشر نزدیکی به منابع آب بررسی میشوند. به‌منظور انتخاب مناطق مناسب تغذیه آب زیرزمینی اطراف آبراهههای رتبهای ۴ و ۳، به ترتیب از بافرهای ۱۰۰ و ۵۰ متری استفاده شدند.

فصل چهارم: نتایج
۴-۱- نقشههای طبقات عوامل مؤثر بر تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی
۴-۱-۱- نقشه طبقات شیب
نقشه طبقات شیب در شکل ۴-۱ ارائه‌شده است. بر اساس این نقشه طبقات کم شیب در قسمت مرکزی منطقه (دشت خوی) قرار داشتهاند و با افزایش ارتفاع در اطراف منطقه شیب نیز افزایش‌یافته است. طبقه شیب ۵-۱ درصد با مساحتی در حدود ۶۱/۳۴۰۱۳ هکتار نزدیک به ۳۷/۳۵ درصد بالاترین مساحت را در بین طبقات شیب به خود اختصاص داده است. طبقات شیب بیشتر از ۱۰ درصد، ۱۰-۵ درصد و ۱-۰ درصد به ترتیب با ۵۱/۲۸۳۱۷ هکتار (۴۵/۲۹%)، ۶۳/۲۶۶۲۲ هکتار (۶۹/۲۷%) و ۰۱/۷۱۹۰ هکتار (۴۸/۷%) در رتبههای بعدی قرارگرفته‌اند.

شکل ۴-۱- نقشه طبقات شیب دشت خوی

۴-۱-۲- نقشه رتبه آبراهه
به‌منظور تهیه نقشه رتبه‌بندی آبراههها پس از حذف چاهک‌های۴۰ موجود در نقشه ارتفاع (شکل ۴-۲) اقدام به تهیه نقشههای جهت جریان (شکل ۴-۳) و انباشت جریان (شکل ۴-۴) گردید تا با توجه به این نقشهها، نقشۀ رتبهبندی آبراههها (شکل ۴-۵) با استفاده از روش استرالر در محیط نرم‌افزار ArcMap تولید گردد.

شکل ۴-۲- نقشه ارتفاع (DEM) دشت خوی

شکل ۴-۳- نقشه جهت جریان (Flow Direction) دشت خوی

شکل ۴-۵- نقشه انباشت جریان (Flow Accumulation) دشت خوی

بر اساس نتایج به‌دست‌آمده از نقشه رتبهبندی آبراههها (شکل ۴-۶) مشخص گردید که رتبه یک با طولی حدود ۰۷/۱۴۹۰۰۸ متر بالاترین میزان طول در رتبهبندی آبراههها در منطقه را به خود اختصاص داده است. رتبههای ۲، ۳ و ۴ نیز با طولی برابر با ۶۰/۶۶۱۹۹، ۴۸/۴۷۹۱۵ و ۶۲/۱۹۷۱۳ متر ازلحاظ میزان طول رتبه آبراهه در مکانهای بعدی قرارگرفته‌اند.

شکل ۴-۶- نقشه رتبهبندی آبراههها در دشت خوی

۴-۱-۳- نقشه طبقات عمق آب زیرزمینی
بر اساس نقشه طبقهبندی عمق آب زیرزمینی (شکل ۴-۷)، طبقه چهارم (عمق بیش از ۲۵ متر) با مساحتی در حدود ۴۵/۳۸۶۵۵ هکتار، ۲۰/۴۰ درصد از منطقه را به خود اختصاص داده است و عمق کمتر از ۶ متر آب زیرزمینی فقط ۸۱/۹ درصد (۱۴/۹۴۳۶ هکتار) از منطقه را تحت پوشش قرار داده است. طبقات دوم و سوم نیز با ۹۹/۲۶ و ۰۰/۲۳ درصد (به ترتیب ۳۸/۲۵۹۴۵ و ۷۵/۲۲۱۱۰ هکتار) در مکانهای بعدی هستند.

شکل ۴-۷- نقشه عمق آب زیرزمینی در دشت خوی

۴-۱-۴- نقشه طبقات کیفیت آب
با توجه به مطالعات صورت گرفته نقشه کیفیت آب نیز در چهار طبقه (شکل ۴-۸) تهیه گردید و بر اساس نتایج، به ترتیب طبقه دوم، اول، سوم و چهارم با ۵۳/۶۱، ۷۸/۲۵، ۹۴/۱۱ و ۷۶/۰ درصد مساحت در ردههای اول تا چهارم میزان مساحت در منطقه قرار گرفتند.

شکل ۴-۸- نقشه عمق آب زیرزمینی در دشت خوی

۴-۱-۵- نقشه طبقات زمینشناسی
بر اساس نقشه زمین‌شناسی، منطقه موردمطالعه (شکل ۴-۹) دارای واحدهای Qt1، Plqc، am، URig و OMr میباشد که اطلاعات کلی آن‌ها به‌صورت زیر میباشد:
Qt1 (high level piedmont fan and vally terrace deposits): این واحد شامل پادگانههای آبرفتی قدیمی دامنه‌ها بوده و بیشتر از نوع کنگلومرا با سیمان سست است و قطعات سنگی در ابعاد مختلف با گرد شدگی ضعیف تا متوسط میباشد و مربوط به دوره کوارترنر است.
Plqc (fluvial conglomerate, piedmont conglomerate and sandeston): این واحد شامل رسوبات مخروط‌های آبرفتی، کنگلومرای دامنهای و ماسه‌سنگ می‌باشد.
Am (amphibolite): این واحد شامل آفیبولیت و مربوطه به دوره کوارترنر است.
URig (red marl, gypsiferous marl, sandeston and conglomerate): این واحد نیز شامل مارن گچی، مارن قرمز، ماسه‌سنگ و کنگلومرا میباشد.
OM (marl, white to green, sandy marl, marly sandeston): این واحد نیز شامل مارن، سفید تا سبز، مارن ماسهای و ماسه‌سنگ مارنی.

شکل ۴-۹- نقشه واحدهای زمینشناسی در دشت خوی

بر اساس نتایج حاصل از تهیه نقشه زمینشناسی منطقه، واحد زمینشناسی Qt1 با مساحت ۲۱/۷۵۸۸۹ هکتار وسیعترین واحد در منطقه موردمطالعه و دشت خوی میباشد و واحد OMr با ۰۸/۶۱۲ هکتار کم وسعتترین واحد میباشد. واحدهای Plqc، am و URig نیز به ترتیب با ۶۳/۱۰۷۹۸، ۸۲/۶۳۸۹ و ۲۰/۲۴۵۲ هکتار در رتبههای دوم و چهارم میباشند.

۴-۲- نقشه کاربری اراضی/پوشش زمین
بر اساس نقشه کاربری اراضی/ پوشش زمین (شکل ۴-۱۰) در منطقه، اراضی مرتعی با ۲۰/۴۰۳۳۶ هکتار و اراضی کشاورزی با ۲۸/۳۵۳۵۱ هکتار بیشترین مساحت در منطقه را با

Leave a Comment